در باب «اکراه»
وحیدرضا احمدی
در باب «اکراه»

وحید رضا احمدی یادداشتی را برای سلام نو ارسال کرده که در ادامه میخوانید:
یکی از موارد رافع مسئولیت کیفری در حقوق ایران که در بیشتر سیستمهای حقوقی جهان پذیرفته شده است «اکراه» در ارتکاب جرم است. اکراه در لغت به معنی «ناپسند داشتن» و «زور» آمده است و در اصطلاح حقوقی به معنی «واداشتن کسی با زور به انجام کاری» است.
مسئولیت کیفری فرد زمانی معنا پیدا میکند که فرد در حین ارتکاب فعل مجرمانه عاقل، بالغ و مختار باشد قانونگذار این موارد را در ماده ۱۴۰ قانون مجازات اسلامی سال ۹۲ مورد تصریح قرار داده است در نتیجه عقل و بلوغ و اختیار، سه رکن اصلی در مورد مسئولیت کیفری میباشد. «اکراه» رکن اختیار را متزلزل ساخته و موجب میشود که شخص مرتکب حتی در صورت بالغ و عاقل بودن، مسئولیت کیفری نداشته و قابل مجازات نباشد در این مورد باید اضافه کرد که فعل ارتکابی توسط مرتکب جرم محسوب است اما وی قابل مجازات نیست.
اکراه در مسائل حقوقی و کیفری دارای شرایطی است. در مورد اکراه در مسائل حقوقی که عنصر رضایت را در فرد مخدوش میکند و اغلب موجب عدم نفوذ معامله میگردد باید گفت که اکراه باید موثر در شخص با شعور بوده و او را نسبت به جان یا مال یا آبرو تهدید کند به نحوی که عادتا قابل تحمل نباشد همچنین در مورد اکراه باید سن، شخصیت و جنسیت فردِ مورد اکراه در نظر گرفته شود در نتیجه نمیتوان هرنوع تهدیدی را اکراه قلمداد کرد به علاوه که ماده ۲۰۸ قانون مدنی بیان میدارد که: «مجرد خوف از کسی بدون آنکه از طرف آن کس تهدیدی شده باشد اکراه محسوب نمیشود.»
این موارد در مسئولیت مدنی هم تا حدود زیادی صدق میکند. تا جایی که قانونگذار جزایی در ماده ۱۵۱ قانون مجازات اسلامی مصوب ۹۲ بیان میکند که «هرگاه کسی بر اثر اکراه غیر قابل تحمل مرتکب رفتاری شود که طبق قانون جرم محسوب میشود مجازات نمیگردد…»
اما سوال اینجاست که وقتی فردی مرتکب جرم میشود و به امنیت و آرامش جامعه خدشه وارد میکند و همجنین نفس خود را آلوده میسازد چه راهکاری برای ترمیم این موارد وجود دارد؟ در این باره باید گفت چون مرتکب اختیاری در ارتکاب جرم نداشته، عادلانه نیست که مستوجب مجازات قرار گیرد و قانونگذار همانطور که اشاره شد مرتکب را مستحق مجازات ندانسته است اما برای ترمیم صدمهٔ وارده به امنیت وآسایش عمومی اکراه کننده را در حکم فاعل جرم دانسته در ادامهٔ ماده ۱۵۱ اعلام میکند که «در جرائم موجب تعزیر، اکراه کننده به مجازات فاعل جرم محکوم میشود. در جرائم موجب حد و قصاص طبق مقررات مربوط رفتار خواهد شد».
در مورد اکراه یک استثناء در قانون و فقه اسلامی و برخی سیستمهای حقوقی وجود دارد و آن «اکراه در قتل» است. اگر کسی دیگری را تهدید کند و مثلا بگوید «اگر دیگری را به قتل نرسانی خودت یا خانوادهات را خواهم کُشت» در این مورد اکراه رافع مسئولیت کیفری نیست و اکراه شونده اگر شخص ثالث را به قتل برساند قصاص خواهد شد و البته اکراه کننده به حبس ابد محکوم میشود (ماده ۳۷۵ قانون مجازات اسلامی).
در مورد اکراه در قتل در فقه امامیه اجماع وجود ندارد و برخی از فقها مانند سیخ انصاری (ره) و آیت الله خویی مخالف این مسئله هستند و اکراه در قتل راهم پذیرفتهاند و مرتکب را مستوجب قصاص نمیدانند اما نظر مشهور فقها در این مسئله این است که اکراه در قتل پذیرفته نیست و فرد اکراه شونده باید قصاص شود. عمده دلیلی هم که بیان میکنند این است که «جان فرد در مقابل فرد دیگر برابر است و نسبت به آن ارجحیتی ندارد».
اما اگر منطق و استدلال را کمی گسترش دهیم عدم مجازات اکراه شونده در قتل به خصوص در موردی که چندین جان در مقابل یک جان قرار میگیرد منطقیتر به نظر میآید همانطور که در بیشتر سیستمهای حقوقی امروزی اکراه در قتل هم پذیرفته شده و تا حدود زیادی رافع مسئولیت کیفری و یا فقط موجب مجازاتی خفیف است.



