بازار تهران؛ تهدیدها و فرصت ها
معنی مکان داد و ستد و خرید و فروش کالا است؛ بازار ایرانی به عنوان قطب اقتصادی شهرسازی ایران، به دلیل ویژگی های منحصر به فرد خود در جهان شناخته شده است.
بازار تهران؛ تهدیدها و فرصت ها

یکی از این تهدیدات، ساخت و ساز در حریم این بنای ثبتی است که گواه این
مدعا، پروژه ساخت یک مجتمع تجاری در ضلع غربی آن یعنی ساخت و ساز در سرای
دلگشا است.
در صورت ساخت بنایی در این مکان، نه تنها حریم بازار
تاریخی تهران مخدوش می شود، بلکه حریم کاخ گلستان به عنوان نخستین اثر ثبت
شده پایتخت در فهرست میراث جهانی نیز آسیب می بیند.
دوم آبان ماه
سالروز ثبت بازار تاریخی تهران درفهرست میراث ملی کشور است؛ این بنا در دوم
آبان 1356 به شماره 1540 به عنوان نخستین بافت تاریخی شهر تهران در فهرست
آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.
«بازار» در فرهنگ لغات پارسی به
معنی مکان داد و ستد و خرید و فروش کالا است؛ بازار ایرانی به عنوان قطب
اقتصادی شهرسازی ایران، به دلیل ویژگی های منحصر به فرد خود در جهان شناخته
شده است.
اجزای شکل دهنده بازار که هر یک عملکردی خاص داشته اند در
قالب راسته، رسته، تیم و تیمچه، سرا، خانبار، قیصریه، دالان و دکان همچون
دانه های تسبیح در کنار هم چیده شده و ساختار بازار را به وجود می آوردند.
راسته
ها که مسیرهای اصلی بازارهستند ضمن اینکه اجزای دیگر را در کناره های خود
جای داده اند هر یک بنا به عملکردی که داشتند، شهرت می یافتند، همچون راسته
کفاش ها، راسته آهنگران، راسته مسگرها، راسته زرگرها و…
«مهدی
معمارزاده تهرانی» کارشناس ارشد حفظ و احیای اداره کل میراث فرهنگی، صنایع
دستی و گردشگری استان تهران درباره بازار تهران می گوید: پیشینه بازار
تهران به دوره صفویان باز می گردد هر چند که به قطع و یقیـن نمی توان هسته
اولیه شکل گیری بازار را مشخص کرد.
به گفته وی، با توجه به اهمیتی
که شاه طهماسب صفوی برای تهران و همچنین شهرری قائل بوده است، بازار تهران
از دروازه حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) ، یکی از دروازه های چهارگانه تهران
صفوی در جنوب شرقی شروع شده و تا حدود چهارسوق بزرگ امتداد داشته است.
با
توجه به اینکه چهارسوق از برخورد دو راسته اصلی شکل می گیرد و همچنین وجود
مسجد جامع در راسته شمالی –جنوبی که از آثار عصر صفوی تهران به شمار می
رود، این احتمال که بازار دوران صفوی تا چهار سوق بزرگ امتداد می یافته
است را تقویت می کند.
وی توضیح می دهد: در دوره قاجاریه بازار از
چهارسوق بزرگ به سمت سبزه میدان توسـعه می یابد و به رکن مهم دیگر پایتخت
یعنی ارگ سلطنتی متصل می شود و بنابر این بازار به عنوان رکن اقتصادی، مسجد
جامع به عنوان رکن دینی و ارگ به عنوان رکن حکومتی در کنار محله های
مسکونی عودلاجان، سنگلج و چال میدان ساختار کلی تهران صفوی را شکل می داده
اند.
«بازار تاریخی تهران» در طول چند سده در مجاورت دو بقعه متبرکه
تاریخی امامزاده سید اسماعیل (ع) و امام زاده زید (ع) و در پهنه محله ای
به نام بازار شکل گرفت و امروز این محله بدلیل نبود برنامه ریزی لازم و
غفلت مسوولان از سکنه خالی شده است.
بنابراین جا دارد ضمن تمهیدات
بایسته، پژوهش شایسته ای روی مشاهیر و خاندان های بزرگی که عمدتاً
گردانندگان، بزرگان و متولیان اصلی بازار بودند و در عین حال مسکنشان در
پیرامون بازار و محل کسب و کارشان قرار داشت (نظیرخانه های تاریخی مشاهیری
چون آیت الله بهبهانی،حاج کاظم ملک التجار، چمران، حسام لشگر و …) صورت
گیرد.
این بهم تنیدگی و پیوستگی مسکن و محله و بازار در بافت بازار
تهران موجب تقویت، حفظ و توسعه و ماندگاری کارکرد تاریخی آن می شد همچنان
که به مرور باعث احداث ابنیه عام المنفعه دیگری همچون مسجد- مدرسه های
تاریخی فیلسوف الدوله شیخ عبدالحسین، مسجد امام، مسجد سید عزیزالله، مسجد
بهبهانی، مسجد، کلیسای طاطاووس و گرمابه هایی چون گرمابه مهدیخانی، گرمابه
بازارچه حاج قاسم، حمام کدخدا، گرمابه گذر سرپولک، گرمابه سیدولی و …آب
انبارها و سقاخانه نیز در در جای جای این محله ی بزرگ شده است که امروز
مجموع این آثار است که جاذبه ها و ارزش های متنوع تاریخی- فرهنگی و هنری
بازار تهران را شکل می دهد.
معمارزاده به عنوان کارشناس حفظ و احیای
میراث فرهنگی براین باور است، با توجه به اینکه روزانه صدها هزار نفر از
شهروندان تهرانی و سایر نقاط ایران برای کسب و کار، خرید و فروش و یا گردش
در بازار تاریخی تهران حضور می یابند، بهتر است مدیریت شهری همراه با
سازمان میراث فرهنگی در حفاظت و مرمت این رکن کم نظیر شهرسازی ایرانی بیش
از بیش همت کرده و آن را همچون بازار تاریخی تبریز آماده ثبت در فهرست
میراث جهانی کنند.



