ماهیت متحول «قدرت» در جهان معاصر
گورباچف معنای شکست قدرت نظامی را در هماوردی با رشد بالای اقتصادی رقبای خود دریافت و در پایان این مسابقهٔ نفس گیر، فهمیده بود که پولی برای حفظ جمهوریهای داخل شوروی و کشورهای اقماری مدعی سوسیالیسم ندارد؛ فلذا عطای رهبری جهان سوسیالیسم را به لقایش بخشید و بردگان عصر جدید را آزاد ساخت تا نان خور سر سفرهاش کمتر شوند!
ماهیت قدرت
«قدرت» در فرد و جامعه، آبشخور و منشاء مشخص و معلومی دارد. قدرت منبع اعمال اراده، حاکمیت، سروری و اربابی است. منشا قدرت هر چه باشد به دارندهاش توان اعمال اراده برای به فعلیت رساندن منویاتش میدهد. همانگونه که خداوند متعال از قدرت همان مفهوم را ارائه میکند که اگر ارادهٔ انجام کاری بکند همین که بفرمایند باش آن امر فعلیت مییابد.
اگرچه ماهیت قدرت خداوندی به ذات ازلی و خدایی او بر میگردد؛ ماهیت قدرت بندگان زمینی ارتباط و تناسبی با روابط اجتماعی آنها و ارتباطشان با همدیگر، طبیعت و ماورا ء دارد. سیر تطور قدرت در طول تاریخ نشان میدهد که منشا قدرت از ارتباط صاحب قدرت با نیروهای ماورایی همچون کاهنها و جادوگران در بین انسانهای اولیه تا قدرت نظامی، سیاسی و اقتصادی در دورهٔ کنونی متفاوت بوده است. اما در طول تاریخ و علم جامعهشناسی، قدرت خود متغیری وابسته بوده است که از بسیاری متغیرهای دیگر تشکیل شده و با تغییر و تغیر آنها متحول گردیده است. در کل قدرت ماهیتی عرضی، وابسته، غیر مستقل و امری کیفی است که خود میتواند نمادی از متغیرهای قابل شمارش باشد.
منشا قدرت
قدرت منشاء مختلفی را داشته است. از جمله قدرت به دلیل ارتباط با نیروهای ماورایی و مابعد الطبیعه، قدرت فیزیکی و زور بازو، قدرت قهرمانی و جمعیت، قدرت نظامی، قدرت کاریزماتیک و فره ایزدی، قدرت سیاسی، قدرت اقتصادی و…
زمانی منشاء قدرت میزان علم و دانایی رهبران، قدرت و توانایی آنها برای راهبری قوم و قبیله خود بوده است (قدرت کاریزماتیک). زمانی میزان ثروت و امکانات فرد در تامین نیازهای مادی افراد زیر دست بوده است (قدرت مادی و اقتصادی). زمانی منشاء قدرت جایگاه مذهبی فرد و توان ایشان در حل مشکلات مردم در ارتباط با خدا بوده است (قدرت پیامبران). زمانی قدرت حاصل ایدئولوژی و ارائهٔ تفسیر از دین برای ادارهٔ جهان و نگاه جهان بینانهٔ صاحبان آن بوده است.گاه قدرت حاصل بیعت و انتخاب مردم و تفویض آن از سوی صاحبان اصلی قدرت (مردم) به حاکمان بوده است (مدل دولت شهرهای یونانی) و زمانی قدرت حاصل زور و بازوی نظامی و کشور گشایی بوده است و غالبان ارادهای استوار بر مغلوبان داشتهاند و منجر به شکل گیری نظامهای متکی به قدرت نظامی شهاند. آنچه که مشخص است قدرت به دنبال حامکیت ارادهٔ خود بوده است.
هر چه قدرت مردمیتر بوده حقوق مردم بیشتر از تکالیفشان بوده و هر چه قدرت استبدادیتر بوده است در آنجا حقوق مردم کمتر و تکالیفشان بیشتر بوده است. ماهیت قدرت همیشه بین دو شاقول حقوق مردم (صاحبان اصلی قدرت) و تکالیف حاکمان (وکلای مردم) قرار داشته است. از این رو دوسر این شاقول را حق مردم و تکالیف حاکم تشکیل میداد. ولی در اغلب دورانها، این شاقول را حاکمان، پس از به دست گرفتن قدرت بر چیدهاند و خود «حق تمام» و مردم «مکلّف تمام» شدهاند و قدرت سرکش، قدرت غیرمسوول، قدرت نظارت ناپذیر شکل گرفته است.
نیاز به قدرت
قدرت به عنوان وسیلهٔ دفاع اجتماعی و فردی عمل کرده است. جهت دفاع از خود و یا دفع تعدی و یا اعمال تعدی و تجاوز، به قدرت احساس نیاز شده است. بشر همیشه به دنبال داشتن قدرت بوده است. چون ذاتاً خودخواه بوده و در درجهٔ اول برای تامین منافع خانواده، ایل و تبار خود و در درجهٔ دوم برای تسلط برای دیگران جهت حفظ منافع دراز مدت خود، به دنبال بسط قدرت بوده است. در این بین، افراد قوی با تسلط بر افراد ضعیف به منافع مشترکی دست پیدا کردهاند که این اصل همچنان بر روابط حاکم – محکوم و دولت – ملت مسلط است. ملت مالیات میدهد تا دولت امور وی را اداره بکند و امنیتش را حفظ کند. دولت ذاتاً قدرتمند است و ملت ذاتاً مطیع و فرمانبر. بنابرین نیاز دوسویهای شکل میگیرد. مردم به اعمال قدرت برای حفظ امنیت نیازمندند و دولت به داشتن قدرت برای اعمال ارادهٔ خود. این نیاز دوسویه به استمرار روند دولت- ملت کمک میکند (نه تضمین!) و این رابطه یا قرار داد پابرجا باقی میماند.
اما آنچه که جالب است، اغلب دولتها وقتی قدرت را به دست گرفتهاند؛ نیاز مردم به حفظ امنیت را گروگان منویات خودخواهانهٔ خود قرار داده و همیشه قائل به مکلف بدون ملت بدون حقوق شده و برای خود تکلیفی قائل نشدهاند (ملت مکلف تمام و دولت حق تمام) که همین رفتار استبدادی قدرت در طول تاریخ، در نهایت منجر به تعدیل قدرت از سوی مردم با اتخاذ رویکرد موقتی، دورهای و رقابتی بودن قدرت و چرخش آن در بین نخبگان با انتخابات شده است.
پس حاکمیت و مردم هردو بالاجبار و ناگزیر نیاز به قدرت دارند تا جامعهشان تداوم و استمرار داشته باشد.
منافع قدرت
قدرت از گذشته تا حال، برای استقرار امنیت روانی و مادی جوامع انسانی برقرار بوده است. قدرت خود خالق قانون نبوده است، بلکه قانون قیدی بوده است که قدرت را به اصول و ضوابطی مقید نماید. مهمترین قید قانون، حفظ حقوق اساسی مردم و جامعه در برابر تعدی و تجاوز قدرتمندان و حاکمان بوده است. یعنی مهمترین محدودیت قدرت عدم تجاوز به حقوق تفویض کنندگان قدرت میباشد. جامعهای قانونمندتر است که اولین قید قانون بر دست و پای حاکمان بسته شده باشد که از حدود خود به هر دلیلی تجاوز نکنند. چنین قدرتی- قدرت مقید به قانون و رعایت اصل تفکیک قوا به معنای درست کلمه – برای صاحب قدرت و مردم دارای منافعی خواهد بود که مهمترین آنها، رغبت و تمایل هر دو به ادامهٔ این رابطه خواهد بود.
قدرت مشروع (قدرت مقید به قانون عام و مورد قبول همهٔ مردم) موجب تامین منافع تک -تک احاد جامعه بدون اجازهٔ تجاوز و تعدی حاکمان میشود و به آرامش روانی در جامعه منجر میگردد و عزت ملی، استقلال، آزادی و آزادگی مردم را در داخل و خارج کشور حفظ میکند.
سیر تطور قدرت در تاریخ
گذشته از منشاء قدرت که بسته به نوع ارتباط تاریخی مردم با صاحبان قدرت فرق میکرد، میتوان ماهیت قدرت را «زمینی» و «فرا زمینی» دانست که در دورهای منشاء قدرت امور فرازمینی بود و در دورهای زمینی، ولی در هیچ دورهای از تاریخ، ماهیت قدرت خالص فرا زمینی و یا خالص زمینی نبوده است. شاید همیشه صاحبان قدرت به مخلوطی از این دو عنصر دست میازیدند تا توجیه گر مناسبی برای اعمال و رفتارشان باشد. به طور کلی فراتر از عوامل ایدئولوژیک و متافیزیکی موثر در قدرت، قدرت زمینی مراحل و یا سکانسهای زیر را داشته است:
۱. قدرت فیزیکی فردی
۲. قدرت فیزیکی جمعی- قبیلهای
۳. قدرت تمدنی- شهری، فرمانروایی محدود و دورهٔ حصار و برج و بارو
۴. قدرت دانایی و ابزارسازی اولیه
۵. قدرت تولید کشاورزی و فلاحت و دامپروری
۶. قدرت تولید ابزار نظامی سرد
۷. قدرت نظامی کشورداری و حدود و ثغور ملی
۸. قدرت فرمانروایی منطقهای و جهانگشایی
۹. قدرت تولید صنعتی و انبوه
۱۰. قدرت تولید تسلیحات نظامی گرم
۱۱. قدرت سرمستی و استبداد نو، دورهٔ کشورگشایی مدرن. جنگهای جهانی اول و دوم
۱۲. شکست قدرت مدرن و تشکیل دولت -ملتهای جدید. اضمحلال استعمار و برده داری نو
۱۳. افول قدرت مدرن و جهش قدرت سیاسی
۱۴. تولید بمب اتمی، بلوک بندی سیاسی و قدرتهای استراتژیک دورهٔ جنگ سرد
۱۵. انقلاب علمی جدید، گسترش علوم دیجیتال و تولید محصولات رایانه پایه و هوشمند (انقالب نرم افزاری)
۱۶. قدرت فوق مدرنهای تک (high tech)
۱۷. جهش قدرت اقتصادی، افول قدرت سیاسی محض و خالص و فروپاشی بلوکهای سیاسی
۱۸. شکست دنیای قدرت دو قظبی و تشکیل دنیای چند قطبی
۱۹. شکست قدرت نظامی محض و جهش قدرت اقتصادی فوق مدرن و شکل گیری قدرتهای منطقهای و بلوکهای اقتصادی
۲۰. عصر حاکمیت قدرت سیاسی مدرن متکی به قدرت اقتصادی مدرن
۲۱. عصر ملتها، عصر بسط دموکراسی و نقش تعیین کنندهٔ افکار ملی، پارلمانها و مجالس در تحدید قدرت اجرایی
۲۲. عصر پایان تک گویی قدرتهای نظامی و عصر ائتلاف و حاکمیت سازمانهای بین المللی
در اینجا نباید یک نکتهٔ اساسی را خلط نمود و آن عوضی گرفتن «عوامل قدرت ساز» یا بستر ساز به جای ماهیت قدرت. عواملی همچون وسعت منابع آبی – خاکی، تعداد جمعیت، علم و دانش، منابع نفت و گاز، معادن زیر زمینی و روی زمینی، جغرافیا، و… صدها عامل دیگر، متغیرهای وابستهای هستند که به خودی خود، قدرت حساب نمیشوند؛ ولی در صورت مدیریت درست و هدایت و رهبری علمی به منابع تولید ثروت تبدیل میشوند و قدرت تولید میکنند.
اکنون قدرت با مفاهیم مرکب دیگری آمیختگی پیدا کرده است که به آن شکل و بعد میدهند و اکنون هندسهٔ قدرت نه در سطح، بلکه در فضا است و وجوه و ابعاد متعدد و متنوعی را شامل میشود.
ماهیت قدرت اکنون خالص نیست بلکه مرکب و پیچیده است. دیگر قدرت نابی وجود ندارد. توافق ژنو نشان داد توزیع قدرت در جهان دیگر هرمی نیست، بلکه مکعب مختلف السوح است.
قدرت در دنیای معاصر و مفهوم نوین بازدارندگی
قدرت در دنیای معاصر متفاوت از دنیای گذشته است. اکنون نه تعداد جمعیت، نه وسعت سرزمینی، نه تعداد لشگرهای نظامی و ادوات جنگی و نه صرف تولید علم و دانش، قدرت یک کشور را تشکیل نمیدهند. زیرا اکنون «ماهیت بازدارندگی» عوض شده است. اکنون ماهیت بازدارندگی نظامی کشورها، جای خود را به مفوم و ماهیت پایداری (resiliency) داده است. ماهیت پایداری، در «جامعهٔ پایدار و robust» تعریف میشود. جامعهای که توان و قدرت خود را از منابع دیگری میگیرد و به منابع غیر متعارفی متصل است. «جامعهٔ پایدار»، مفهوم کلاسیک قدرت را به طور کلی تغییر داده است و تعریف جدیدی را وارد فرهنگ سیاسی نموده است.
در مفهوم جدید قدرت، قدرت نظامی و توان بازدارندگی آن، رنگ باخته و «بازدارندگی ملی» (national resiliency) جای آن را گرفته است. بازدارندگی ملی نماد پایداری است.
اما مفهوم پایداری: پایداری به معنای مقاومت جامعه در برابر هر نوع رخداد و رویداد آسیب رسان است. یعنی جامعهای که خود را مستحکم نموده (یا ساخته است)، درک درستی از نقاط آسیب پذی خود دارد و برنامهای برای رفع آنها طراحی نموده و برای مقابله با هر نوع آسیبی آماده است.
اساس «جامعهٔ آماده»، «ملت آماده» است. ملتی که همراه با دولت خود (به معنای عام کلمه حاکمیت ملی) برای مقابله با هر نوع رخداد آسیب رسان آمادگی دارد.
بنیان جامعهٔ آماده، «ملت آماده» است. ملتی که بین خود و دولت خود شکافی نمیبیند. به همین دلیل مفهوم بازدارندگی نظامی نیز جای خود را به مفهوم بازدارندگی ملی داده است. بنابرین اکنون حفظ تمامیت ملی به حفظ و تقویت توان ملی و بازدارندگی ملی وابسته است. چون قدرت بلامنازع و نامحدودی در دنیا وجود ندارد. چون منابع قدرت در دنیا متکثر است و چون افکار عمومی دنیا، از جنگهای جهانی به این سو، به سمت عقلانیت، قانونمداری در عرصهٔ بین الملل، منع مداخله غیرقانونی در امور ملل، ارتقا جایگاه سازمان ملل، و گسترش ارتباطات گرایش پیدا کرده است. آنچه که در گذشته دستاویز قدرتهای جهانی برای مداخله در امور ملل دیگر قرار میگرفت؛ اکنون دستاویز ملتها برای بازخواست از قدرتهای جهانی قرار گرفته است. چون قدرت افکار عمومی بیشتر شده است.
اکنون تولید ثروت، اقتصاد باز، انتقال دانش و دانایی، و فن آوری در دنیا به راحتی انجام میشود. آگاهی به حقوق، چون آزادی و استقلال و سلطه گریزی جزو فرهنگ مسلم جهانی محسوب شده و استعمار و استثمار حتی در بدویترین قبایل، امری زشت و مذموم محسوب میشود.
امروز عصر گسترش محیرالعقول ارتباطات است. امروز عصر گسیختن مرزهاست. رویای دهکدهٔ جهانی به حقیقت پیوسته است. قریب است که همین گوشیهای تلفن همراه دنیای دیگری را پایه گذاری کنند که در نهایت هر فرد به یک رسانهٔ بین المللی تبدیل میشود و آنگاه جایی برای قدرت کلاسیک نمیماند. قدرت کلاسیک هر روز محدودتر و کوچکتر میشود.
امروز مگر میشود به تنهایی تولید ثروت کرد. اقتصاد آزاد و حضور در بازار جهانی تضمن کنندهٔ بهبود شرایط اقتصادی ملت هاست. مفهوم خود کفایی در ده سال گذشته به خود اتکایی و اکنون به حضور موثر در بازار جهانی تبدیل شده است. در اقتصاد متحول کنونی، خودکفایی و خود اتکایی ثمرهای جز رشد اقتصادی منفی در پی نخواهد داشت. اگر میخواهیم رشد اقتصادی داشته باشیم، رفاه اقتصادی داشته باشیم مشکل بیکاری را حل کنیم، مشکل اشتغال را حل بکنیم، باید جزوی از اقتصاد جهانی باشیم، باید بخشی از بازار جهانی را به خود اختصاص دهیم. خانوادهای که دخل و خرجش برابر صفر باشد، موفق به پس انداز و تولید ثروت نمیشود. کشوری که دخل و خرجش برابر صفر باشد؛ رشد اقتصادی صفر دارد و قادر به تولید ثروت نمیشود. اگر ثروت هم تولید نکند؛ منابع مالی لازم برای پیشبرد اهداف توسعهٔ خود را نخواهد داشت و از دایرهٔ پیشرفت عقب خواهد ماند. ما برای توسعه و پیشرفت در هر عرصهای نیازمند تولید ثروت هستیم.
برای کشورهایی که انقلاب کرده و مستقل از نفوذ قدرتهای جهانی شدهاند؛ دیگر مفاهیم سیاسی «عقب نگه داشته شده» و «استعمار زده» کاربردی ندارد؛ بلکه اگر تلاش برای بهبود اقتصاد داخلی نکنند و تولید ثروت نکنند؛ خود خواسته و با سو ء تدبیر، عقب ماند هستند و باید به تاریخ جواب دهند.
اکنون کشوری قدرتمند است که تولید ثروت میکند و منابع مالی فراوان برای سرمایه گذریهای کلان ملی تولید مینماید.
مخلص کلام، کشوری قدرتمند است که مردم قدرتمند، متمول، مرفه، راضی، متحد و یکپارچه داشته باشد. بقیهٔ عناصر قدرت همچون قدرت نظامی و تسلیحاتی روزآمد، لازم هستند ولی کافی نیستند. اکنون قدرت بازدارندگی وحدت ملی، موثرتر و کارگرتر از هر نوع قدرت نظامی کلاسیک و پیشرفته است. دولت ما باید مردم را توانمند کند. مردم توانمند دولت قدرتمند را بازتولید خواهند کرد و دولت – ملت توانمند مصون از هر تجاوزی خواهند بود.
والسلام.
هوشنگ عطاپور
ماهیت متحول «قدرت» در جهان معاصر

هوشنگ عطاپور مقالهای را برای سلام نو ارسال کرده که در ادامه میخوانید:
اشاره: مقالهٔ ذیل، اشارهٔ بسیار کوتاه و مختصر به موضوعی بسیار مفصل و مطوّلی است که با هدف «آشنایی خوانندگان نشریه با مفهوم دگرگون شدهٔ ماهیت قدرت در جهان معاصر» نوشته شده است و از اینکه به سرعت از شرح و بسط مفاهیم رد شدهایم؛ برما خواهند بخشید که در حوصلهٔ این ستونها نمیگنجد. قطعاً خوانندگان علاقهمند میتوانند از منابع و متون سیاسی به دانش افزایی خود در این زمینه، اقدام کنند.
مقدمه
دههٔ پایانی «جنگ سرد» شروع دورهای بود که حکایت از تحول عمیق و ساختاری در «ماهیت و مفهوم قدرت» داشت. دههای که دیوار مسابقات تسلیحاتی، هم آورد طلبی نظامی و بلوک بندی سیاسی ترک برداشت و زور قدرت مسلط جاری، نمیتوانست نوچههای سیاسی شرق و غرب را در درون بلوکهای تصنعی حفظ نماید و این، آغاز درک درستی از «تحول در ماهیت قدرت» بود که سیاستمداران تمامیت خواه شرق و غرب، بدان به روشنی پی بردند.
به یک معنا، دنیای شرق، به درک درستی از این تحول و دگرگونی دست پیدا کرد؛ به نحوی که میخائیل گورباچف، آخرین رئیس جمهور اتحاد جماهیر شوری، مفاهیم «گلسنوست» و «پروستریکا» را به معنای اصلاحات سیاسی و اقتصادی، وارد فضای سیاسی بسیار سرد و یخزدهٔ شوروی سابق و کشورهای اقماری خود نمود تا از ورشکستگی کامل اتحاد جماهیر شوری به نفع حفظ امپراطوری روسیه استفاده کند و فاتحهٔ نزدیک به ۹ دهه هژمونی سیاسی سوسیالیسم –کمونیسم و برادربزرگتری خود را بخواند.



